Ólafur Guðmundsson
Rannsóknastofnun landbúnaðarins
INNGANGUR
Þann 11.-13. ágúst síðastliðinn héldu Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Búnaðarfélag Ís-lands alþjóðleg ráðstefnu um hrossarækt í samvinnu við Búfjárræktarsamband Evrópu og fleiri aðila. Hér verður gerð grein fyrir því helsta sem fram kom á ráðstefnunni um fóðrun og beit hrossa, bæði byggt á erindum (Gonsholt og Austbö 1993; Ólafur Guðmundsson og Ólafur R. Dýrmundsson 1993; Borgþór Magnússon og Sigurður H. Magnússon 1993; Martin-Rosset o.fl. 1993; Saastamoinen 1993) og veggspjöldum (Austbö og Gonsholt 1993; Sig-þrúður Jónsdóttir 1993; Ólafur Guðmundsson 1993; Jóhann Magnússon og Anna G. Þórhallsdóttir 1993). Ekki verður vitnað í textanum í einstaka erindi hér að ofan né aðrar heimildir sem snerta efnið, nema um sé að ræða töflur eða myndir. Reiknað er með erindin frá fundinum verði gefin út í ár í ritinu Livestock Production Science, sem gefið er út í tengslum við Búfjárræktarsamband Evrópu.
ÁT OG MELTANLEIKI
Mjög takmarkaðar upplýsingsr eru til um át hrossa við aðstæður sem svipar til þess sem eru hér á landi. Í erlendum tilraunum fer þurrefnisát sjaldan yfir 25 g/kg þunga á fæti, en þó er yfirleitt talið að hross éti meira en jórturdýr við svipaðar aðstæður. Aukið trénisinnihald dregur úr áti hjá jórturdýrum, en það hefur ekki áhrif á gróffóðurát hjá hrossum. Tréni dregur úr meltanleika, en hjá hrossum er hann óháður því hversu mikið þau éta. Áhrif mölunar og kögglunar fóðurs á meltanleika eru aftur á móti ekki óyggjandi vegna þess að þar hefur átið áhrif.
Erlendis hefur töluverð vinna verið lögð í það að bera saman meltanleika hjá hrossum og öðrum tegundum búfjár, einkum jórturdýrum. Þar hefur komið í ljós að í flestum tilfellum melta hross gróffóður verr en jórturdýr (1. mynd), en betur en flest einmagadýr. Einnig hefur verið borin saman meltanleiki hjá nokkrum hrossakynjum, en ekki fundist munur á milli þeirra. Líffræðilegt ástand, s.s. meðganga, getur aftur á móti haft áhrif.
ORKUMATSKERFI
Orkuinnihald fóðurs fyrir hross hefur verið mælt hér á landi, og á flestum norðurlöndunum, í sömu einingum og notaðar eru fyrir jórturdýr. Fram undir 1970 var norræn fóðureining (FE) notuð við matið, en síðan svokölluð fitunarfóðureining (Ffe), en hún er frábrugðin FE í því að orkuvægi próteins er 0,94 í stað 1,43. Undirstaða fóðureininganna er fitun á uxum og er ein fóðureining jafngild nettó orku í einu kg af meðalgóðu byggi með 85% þurrefni. Víðast annars staðar en á Norðurlöndunum hefur verið notuð meltanleg orka fyrir hross og í einstaka löndum, t. d. í Svíþjóð, hefur verið notuð breytiorka.
Nýlega hefur nýtt orkumatskerfi fyrir hross verið þróað í Frakklandi. Notuð er nettó orka til viðhalds hjá hrossum og byggir kerfið á meltanlegri orku, hlutfallinu milli breytiorku og meltanlegrar orku og nýtingu breytiorkunnar til viðhalds (km), eins og þessir þættir mælast hjá hrossum (2. mynd). Orkan er umreiknuð yfir í fóðureiningar fyrir hross (FEH) ) sem er eins og fóðureiningarnar sem nú eru notaðar, jafngild nettó orku í einu kg af byggi. Munurinn á milli fóðureininganna er því einkum sá að eldri einingarnar byggjast á orkusöfnun hjá uxum til fitunar en nýju einingarnar á viðhaldsþörfum fyrir hross. Í Ffe kerfinu er því reiknað með 1650 NKF ) og í FEH kerfinu með 2250 kcal2) í kg af byggi.
Munur í orkuinnihaldi milli fóðurtegunda byggist mest á breytileika í meltanleika orku eða lífræns efnis, en eftir því sem trénisinnihald fóðursins eykst og meltanleikinn lækkar verður munurinn meiri milli meltanlegrar orku, breytiorku og nettó orku. Eins og sést af 3. mynd ofmetur meltanleg orka og breytiorka orkugildi gróffóðurs og Ffe vanmeta orkugildið miðað við FEH. Þetta gerir það að verkum að fóðurþarfir fyrir hross hér á landi sem fóðruð eru á gróffóðri eru yfirleitt ofmetnar í Ffe, þar sem orkan nýtist betur en gert er ráð fyrir, en ekki vegna þess sem oft hefur verið haldið fram, að íslensk hross nýti betur gróffóður en erlend hrossakyn.
Hægt er að reikna út FEH í fóðri samkvæmt formúlu. Heildarorka fóðursins er þá fundin í brennsluhitamæli eða reiknuð úr frá einstökum næringarefnum, meltanleg orka er fundin út frá meltanleika lífræns efnis hjá sauðum sem leiðréttur hefur verið með tilliti til meltanleika hjá hrossum og breytiorka er reiknuð sem hlutfall breytiorku og meltanlegrar orku (BO/MO) með aðhvarfslíkingum við næringarefni fóðursins. Að lokum er nýting breytiorku yfir í nettó orku (km) fundin út frá aðhvarfslíkingum við næringarefni fóðursins. Þegar nettó orkan er fundin er deilt í hana með nettó orku í byggi til að fá út FEH. Að-hvarfslíkingum fyrir þessa útreikninga er sleppt hér, en vísað í erindi Martin-Rosset (1993).
Í Frakklandi hafa verið gerðar töflur yfir orkuþarfir hrossa af mismunandi þyngd til viðhalds, æxlunar, mjólkurframleiðslu, vinnu og vaxtar, miðað við þetta nýja orkumatskerfi, en nauðsynlegt er að staðfæra þær ef FEH verða teknar í notkun hér á landi.
PRÓTEINMATSKERFI
Próteingildi fóðurs fyrir hross er yfirleitt gefið upp sem meltanlegt prótein, þó í sumum tilfellum sé það gefið upp sem hráprótein (N margfaldað með 6,25). Munurinn á hrápróteini og meltanlegu próteini er sá að það síðarnefnda er hrápróteinið margfaldað með hlutaðeigandi meltanleikastuðli fyrir prótein hjá hrossum. Þessi meltanleikastuðull er ekki leiðréttur fyrir því hrápróteini sem kemur í saurnum frá vefjum skepnunnar, þ.e. ekki frá fóðrinu. Þetta hefur því verið kallaður séður meltanleiki og gefur aðeins að hluta til kynna magn og upptöku amínósýra milli fóðurtegunda, en skilur ekki á milli amínósýra og ammoníum í meltanlega próteininu. Nýting próteinsins er einnig háð því hvar próteinið meltist, þ.e. hvort það meltist í mjógirni eða víðgirni. Þannig eykst meltanleiki próteins í mjógirni með auknu próteináti, þ.e. auknu próteini í fóðrinu, en stór hluti próteinsins fer þó niður í víðgirnið, þar sem það er rofið, eins og í vömb jórturdýra, og síðan nýtt til upp-byggingar örverupróteins eftir því sem orkan sem örverurnar geta nýtt úr fóðrinu leyfir. Hrossin geta síðan tekið upp amínósýrur úr örverupróteininu og því próteini sem eftir er órofið af fóðurpróteininu í víðgirninu, en það sem ekki er nýtt, tapast með saurnum.
Raunverulegur meltanleiki próteins, þ. e. meltanleiki leiðréttur fyrir próteini í saur sem á ekki uppruna sinn í fóðrinu, er hærri en séður meltanleiki og er þessi munur mismunandi eftir fóðurtegundum. Út frá þessu hefur verið áætlað að meltanlegt hráprótein ofmeti nýtingu amínósýra um 10-30%.
Vegna þessara annmarka á notkun hrápróteins eða meltanlegs próteins sem mælikvarða á próteinþarfir hrossa hafa Frakkar þróað nýtt kerfi fyrir próteinþarfir þar sem ofangreindir hlutir hafa verið teknir inn. Kerfið byggir á magni amínósýra sem tekið er upp úr mjógirni og víðgirni annaðhvort beint úr fóðrinu eða úr örverupróteininu. Hér er nánast um meltanlegt hreinprótein að ræða og það mætti því kalla þetta meltanlegt hreinprótein fyrir hross (MHPH) ) á íslensku. Í stöku tilvikum þarf að skilgreina sérstaklega þarfir fyrir einstaka lífsnauðsynlegar amínósýrur, s.s. lýsín, þar sem þær geta verið takmarkandi fyrir vöxt.
Til að reikna út MHPH í fóðri er meltanlegt hráprótein fóðursins metið, oftast út frá magni hrápróteins í fóðrinu, og síðan er það margfaldað með leiðréttingarstuðli (K) sem er 0,90 fyrir ferskan gróður, 0,85 fyrir þurrhey og heyköggla, 0,80 fyrir fóður með háu ligníni og 0,70 fyrir vothey.
FÓÐUR FYRIR HROSS
Fóður fyrir hross getur verið af margvíslegum toga. Það má skipta því í aðkeypt og heima-fengið fóður. Hér á landi er hey og vothey algengasta heimafengna fóðrið. Næringargildi þess er misjafnt og stundum mjög lágt, en auk þess getur það valdið öndunarvandræðum og öðrum sjúkdómum, sé ekki rétt staðið að gerð þess og geymslu. Mælt er með því að nota súgþurrkað hey í stað vallþurkaðs. Hægt er að mestu að komast hjá erfiðleikum í öndunar-færum með því að gefa hrossum votverkað fóður í stað þurrfóðurs og hefur notkun rúlluvot-heys í þessu sambandi aukist verulega á undanförnum árum. Hey sem verkað er með íblönd-unarefnum hefur einnig reynst vel fyrir hross erlendis og hefur t.d. hálmur verkaður með ammoníum- eða natríumlút verið notaður fyrir hross. Einnig er hægt að gefa hrossum votverkað korn, s.s. bygg, en þá er mikilvægt að í það sé blandað t.d. propíonsýru til að það mygli ekki. Hægt er að nota kögglað fóður, s.s. heyköggla og aðkeypt fóður s.s. grasköggla og fóðurbætir að hluta í staðin fyrir hey, þó ekki sé ráðlegt að fóðra eingöngu á kögglum. Úrgangur úr bjórgerð getur reynst vel með heyi, en gefa þarf auk þess amínósýruna lýsín, ef hann er notaður í einhverju magni fyrir hross í vexti. Fiskimjöl er úrvals próteingjafi fyrir hross og margir gefa saltsíld með vetrarbeit. Margs konar innflutt fóður henntar einnig vel og má þar einkum nefna, auk hefðbundins fóðurs, fóður sem fellur til sem aukaafurðir við í mat-vælaframleiðslu, s.s. við vinnslu á morgunverðarkorni, og fæst oft á tiltölulega hagstæðu verði.
BEIT
Beit er ein tegund fóðrunar. Á beit skiptir atferli hrossana meira máli en þegar fóðrað er inni, því það hefur mikil áhrif á hversu mikið hrossin bíta, ekki síður en magn og gæði þess gróðurs sem þau hafa aðgang að. Í mörgum tilvikum nota hrossin 50-70% af tíma sínum til beitar og 20-30% til að hvílast. Þann tíma sem eftir er nýta þau síðan til hreyfinga og til að fylgjast með umhverfinu, en þetta er mjög breytilegt eftir dögum, beitartíma o.fl. Yfirleitt liggja hross lítið þó þau hvílist og ekki nema land sé þurrt. Beitartíminn eykst eftir því sem líður á sumarið og fram á haust. Talið er að það sé fremur trénisinnihald heldur en magn þess gróðurs sem hrossin hafa aðgang að sem stjórni lengd máltíða innan hvers beitartíma, þannig að þegar tréni er hátt eru hvíldir styttri og beitin stjórnast af magafylli. Hrossin skipta beitilandinu oft upp í svæði sem þau nota fyrir mismunandi athafnir. Þannig kjósa þau helst þurra móa til að hvílast á, en valllendi og þurra mýri til beitar. Mest er beitin oft á mörkum valllendis og mýrlendis.
Plöntuval hrossa er frábrugðið því sem er hjá flestu öðru búfé. Þau bíta mjög fjölbreyttan gróður, en sækjast frekar eftir þurrlendis en votlendisgróðri og frekar eftir ábornu landi en óábornu. Þau vilja því frekar grös en annan gróður. Plöntuvalið er þó breytilegt eftir beitartíma og þegar líður á sumarið og fer að hausta sækja þau minna í votlendi en áður. Einnig hefur framboð beitarplantna mikil áhrif á valið, því það breytist og minnkar við aukna beit og lengri beitartíma. Þó hefur komið í ljós að fjöldi grastegunda í beitlandinu getur aukist við aukna beit. Traðk hefur einnig mikil áhrif á beitlandið og mikil beit dregur úr uppskeru og minnkar beitarþol landsins (4. mynd).
Hér á landi virðast hross sem beitt er á mýrlendi helst velja snarrót, túnfífil, mýrarelftingu, vallarsveifgras og hálíngresi, en síst mosajafna, lyfjagras, hrafnaklukku, vegarfa og mýrarfjólu eins og sést á 5. mynd. Hún sýnir einnig áhrif beitarþunga á plöntuvalið.
Hross þrífast vel á flestum tegundum beitilands. Norskar rannsóknir sýna að hross þrífast betur á láglendi þar sem ríkjandi gróður er sveifgrös, vinglar og vallarfoxgras, heldur en á hálendi þar sem sveifgrös, snarrót, bugðupuntur og fjallafoxgras eru ríkjandi. Hér á landi þrífast hross vel á mýrlendi þar sem sauðfé og nautgripir þrífast illa (6. mynd). Við þessar aðstæður hefur beitarþungi mest áhrif á þrif fullorðinna hrossa og minnst á merar og folöld þeirra.
Eftir því sem beitarþungi eykst er erfiðara að stjórna beitinni. Þetta sést vel í 7. mynd, þar sem hver aukning í beitarþunga veldur mjög lítilli aukningu í beitarálagi (fjölda hrossa á tonn gróðurs) við litla beit, en eftir því sem beitin eykst fer aukning í beitarþunga að hafa meiri og meiri áhrif á beitarálagið þar til um margföldunaráhrif verður að ræða og beitin verður stjórnlaus með tilheyrandi grasleysi, landskemmdum og lélegum þrifum. Þetta getur gerst mjög hratt. Með áburðargjöf er aftur á móti hægt að auka beitarþol lands verulega og minnka þessa hættu. Áburður er því kjörin til að stjórna holdafari hrossa á beit, með lágmarks hættu á að skaða landið. Á 8. mynd sést aukning í þunga á fæti á hektara hjá hrossum á óábornu og ábornu mýrlendi.
Við skipulagningu beitar á framræst mýrlendi má nota sem viðmiðun að óhætt sé að beita einum hesti, tveggja vetra eða eldri, á hvern hektara sumarlangt, en fleirri en þremur ef borið er á landið. Á svipað land er hæfilegt að beita hverri folaldsmeri á um 0,8 hektara. Mikilvægt er þó að taka mið af aðstæðum, s.s. ástandi landsins, og lengd beitartíma á hverjum stað.
Blönduð beit hrossa og sauðfjár hefur nokkuð verið rannsökuð hér á landi. Í ljós hefur komið að á mýrlendi þrífast lömb sem ganga undir mæðrum sínum betur ef þeim er beitt með hrossum heldur en ef fénu er beitt einu sér (9. mynd). Sama er að segja um hrossin, en ávinningurinn er minni hjá þeim (10. mynd), þó hann sé ekki ýkja mikill hjá lömbunun. Ávinningurinn af blönduðu beitinni virðist aukast hjá viðkomandi búfjártegund eftir því sem hlutfall hennar í beitinni minnkar. Við blandaða beit virðist atferli hrossanna ekki hafa milkil áhrif á féð og báðar tegundirnar bíta sama landið, en hafa aðskilin svæði til hvíldar. Það er rétt að hafa í huga að það getur verið hagkvæmt að hafa hross með sauðfé á beit eða skiptast á að beita sauðfé og hrossum, til að láta hrossin hreinsa upp það sem sauðféð bítur ekki og nýta þannig gróðurinn betur og hleypa nýgræðingi að. Þetta á bæði við með tilliti til landgæða og aukinna afurða, en krefst öflugrar beitarstjórnunar.
HEIMILDIR
Heimildirnar eru erindi eða veggspjöld (yfirlit) frá alþjóðlegum fræðafundi um hrossarækt við köld skilyrði, sem haldin var á Hótel Sögu 11.- 12. ágúst, 1993:
Austbö, Dag & Hege Gonsholt, 1993. Results from analysis of hay in Norway, with special reference to energy-, protein- and mineralcontent.
Gonsholt, Hege & Dag Austbö, 1993. Yearlings on mountain pasture. Body weight gain, and protein- and mineral content in pasture.
Ólafur Guðmundsson, 1993. Growth performance of Icelandic mares and their foals grazing lowland mire.
Ólafur Guðmundsson & Ólafur R. Dýrmundsson, 1993. Horse grazing under cold and wet conditions: a review.
Sigþrúður Jónsdóttir, 1993. Interaction of sheep and horses at pasture.
Borgþór Magnússon & Sigurður H. Magnússon, 1993. Grazing effects and plant preferences of horses on a drained mire in Iceland.
Jóhann Magnússon & Anna Guðrún Þórhallsdóttir, 1993. Horse grazing in north of Iceland - behaviour and habitat selection.
Martin-Rosset, W., M. Vermorel, M. Doreau, J. L. Tisserand & J. Andrieu, 1993. New feeding standards for energy and protein in horses.
Saamoinen, M.T., 1993. Winter feeding of horses with preserved feeds and some industrial byproducts - a review.
1. mynd. Samanburður á meltanleika hjá hross-um og jórturdýrum.
2. mynd. Undirstöðuatriði við mat á fóður-einingum fyrir hross (FEh eða FEH). Í myndinni táknar f stuðla í aðhvarfslíkingum og km nýt-ingarstuðla fyrir breytiorku. Þá er HO=Heildar-orka, MO=Meltanleg orka, BO=Breytiorka og NO=Nettó orka (Martin-Rosset, 1993).
3. mynd. Samanburður á orkunýtingu í fóðri af mismunandi uppruna út frá mismunandi orku-matskerfum sem hlutfall af orku í byggi.
4. mynd. Áhrif mikils beitarþunga (hross/ha) á þyngingu hrossa og beitarálag (hross/tonn þurr-efnis) eftir að dregið hefur verið úr beitarþung-anum.
5. mynd. Tíðni algengustu plöntu-tegunda í láglendismýri við mismun-andi mikla hrossabeit og tíðni beitar á einstaka tegundum (Borgþór Magnús-son og Sigurður H. Magnússon, 1993).
6. mynd. Áhrif beitarþunga á þrif nokkra teg-unda búfjár, sem beitt er á láglendismýri.
7. mynd. Samspil beitarþunga og beitarálags hjá hrossum á láglendismýri.
8. mynd. Áhrif áburðargjafar á framleiðslugetu mýrlendis við hrossabeit.
9. mynd. Samanburður á þrifum lamba sem ganga undir mæðrum sínum á sauðfjárbeit ein-göngu og á blandaðri beit með hrossum.
10. mynd. Samanburður á þrifum hrossa á sem beitt er einum sér og með sauðfé.
Rannsóknastofnun landbúnaðarins
INNGANGUR
Þann 11.-13. ágúst síðastliðinn héldu Rannsóknastofnun landbúnaðarins og Búnaðarfélag Ís-lands alþjóðleg ráðstefnu um hrossarækt í samvinnu við Búfjárræktarsamband Evrópu og fleiri aðila. Hér verður gerð grein fyrir því helsta sem fram kom á ráðstefnunni um fóðrun og beit hrossa, bæði byggt á erindum (Gonsholt og Austbö 1993; Ólafur Guðmundsson og Ólafur R. Dýrmundsson 1993; Borgþór Magnússon og Sigurður H. Magnússon 1993; Martin-Rosset o.fl. 1993; Saastamoinen 1993) og veggspjöldum (Austbö og Gonsholt 1993; Sig-þrúður Jónsdóttir 1993; Ólafur Guðmundsson 1993; Jóhann Magnússon og Anna G. Þórhallsdóttir 1993). Ekki verður vitnað í textanum í einstaka erindi hér að ofan né aðrar heimildir sem snerta efnið, nema um sé að ræða töflur eða myndir. Reiknað er með erindin frá fundinum verði gefin út í ár í ritinu Livestock Production Science, sem gefið er út í tengslum við Búfjárræktarsamband Evrópu.
ÁT OG MELTANLEIKI
Mjög takmarkaðar upplýsingsr eru til um át hrossa við aðstæður sem svipar til þess sem eru hér á landi. Í erlendum tilraunum fer þurrefnisát sjaldan yfir 25 g/kg þunga á fæti, en þó er yfirleitt talið að hross éti meira en jórturdýr við svipaðar aðstæður. Aukið trénisinnihald dregur úr áti hjá jórturdýrum, en það hefur ekki áhrif á gróffóðurát hjá hrossum. Tréni dregur úr meltanleika, en hjá hrossum er hann óháður því hversu mikið þau éta. Áhrif mölunar og kögglunar fóðurs á meltanleika eru aftur á móti ekki óyggjandi vegna þess að þar hefur átið áhrif.
Erlendis hefur töluverð vinna verið lögð í það að bera saman meltanleika hjá hrossum og öðrum tegundum búfjár, einkum jórturdýrum. Þar hefur komið í ljós að í flestum tilfellum melta hross gróffóður verr en jórturdýr (1. mynd), en betur en flest einmagadýr. Einnig hefur verið borin saman meltanleiki hjá nokkrum hrossakynjum, en ekki fundist munur á milli þeirra. Líffræðilegt ástand, s.s. meðganga, getur aftur á móti haft áhrif.
ORKUMATSKERFI
Orkuinnihald fóðurs fyrir hross hefur verið mælt hér á landi, og á flestum norðurlöndunum, í sömu einingum og notaðar eru fyrir jórturdýr. Fram undir 1970 var norræn fóðureining (FE) notuð við matið, en síðan svokölluð fitunarfóðureining (Ffe), en hún er frábrugðin FE í því að orkuvægi próteins er 0,94 í stað 1,43. Undirstaða fóðureininganna er fitun á uxum og er ein fóðureining jafngild nettó orku í einu kg af meðalgóðu byggi með 85% þurrefni. Víðast annars staðar en á Norðurlöndunum hefur verið notuð meltanleg orka fyrir hross og í einstaka löndum, t. d. í Svíþjóð, hefur verið notuð breytiorka.
Nýlega hefur nýtt orkumatskerfi fyrir hross verið þróað í Frakklandi. Notuð er nettó orka til viðhalds hjá hrossum og byggir kerfið á meltanlegri orku, hlutfallinu milli breytiorku og meltanlegrar orku og nýtingu breytiorkunnar til viðhalds (km), eins og þessir þættir mælast hjá hrossum (2. mynd). Orkan er umreiknuð yfir í fóðureiningar fyrir hross (FEH) ) sem er eins og fóðureiningarnar sem nú eru notaðar, jafngild nettó orku í einu kg af byggi. Munurinn á milli fóðureininganna er því einkum sá að eldri einingarnar byggjast á orkusöfnun hjá uxum til fitunar en nýju einingarnar á viðhaldsþörfum fyrir hross. Í Ffe kerfinu er því reiknað með 1650 NKF ) og í FEH kerfinu með 2250 kcal2) í kg af byggi.
Munur í orkuinnihaldi milli fóðurtegunda byggist mest á breytileika í meltanleika orku eða lífræns efnis, en eftir því sem trénisinnihald fóðursins eykst og meltanleikinn lækkar verður munurinn meiri milli meltanlegrar orku, breytiorku og nettó orku. Eins og sést af 3. mynd ofmetur meltanleg orka og breytiorka orkugildi gróffóðurs og Ffe vanmeta orkugildið miðað við FEH. Þetta gerir það að verkum að fóðurþarfir fyrir hross hér á landi sem fóðruð eru á gróffóðri eru yfirleitt ofmetnar í Ffe, þar sem orkan nýtist betur en gert er ráð fyrir, en ekki vegna þess sem oft hefur verið haldið fram, að íslensk hross nýti betur gróffóður en erlend hrossakyn.
Hægt er að reikna út FEH í fóðri samkvæmt formúlu. Heildarorka fóðursins er þá fundin í brennsluhitamæli eða reiknuð úr frá einstökum næringarefnum, meltanleg orka er fundin út frá meltanleika lífræns efnis hjá sauðum sem leiðréttur hefur verið með tilliti til meltanleika hjá hrossum og breytiorka er reiknuð sem hlutfall breytiorku og meltanlegrar orku (BO/MO) með aðhvarfslíkingum við næringarefni fóðursins. Að lokum er nýting breytiorku yfir í nettó orku (km) fundin út frá aðhvarfslíkingum við næringarefni fóðursins. Þegar nettó orkan er fundin er deilt í hana með nettó orku í byggi til að fá út FEH. Að-hvarfslíkingum fyrir þessa útreikninga er sleppt hér, en vísað í erindi Martin-Rosset (1993).
Í Frakklandi hafa verið gerðar töflur yfir orkuþarfir hrossa af mismunandi þyngd til viðhalds, æxlunar, mjólkurframleiðslu, vinnu og vaxtar, miðað við þetta nýja orkumatskerfi, en nauðsynlegt er að staðfæra þær ef FEH verða teknar í notkun hér á landi.
PRÓTEINMATSKERFI
Próteingildi fóðurs fyrir hross er yfirleitt gefið upp sem meltanlegt prótein, þó í sumum tilfellum sé það gefið upp sem hráprótein (N margfaldað með 6,25). Munurinn á hrápróteini og meltanlegu próteini er sá að það síðarnefnda er hrápróteinið margfaldað með hlutaðeigandi meltanleikastuðli fyrir prótein hjá hrossum. Þessi meltanleikastuðull er ekki leiðréttur fyrir því hrápróteini sem kemur í saurnum frá vefjum skepnunnar, þ.e. ekki frá fóðrinu. Þetta hefur því verið kallaður séður meltanleiki og gefur aðeins að hluta til kynna magn og upptöku amínósýra milli fóðurtegunda, en skilur ekki á milli amínósýra og ammoníum í meltanlega próteininu. Nýting próteinsins er einnig háð því hvar próteinið meltist, þ.e. hvort það meltist í mjógirni eða víðgirni. Þannig eykst meltanleiki próteins í mjógirni með auknu próteináti, þ.e. auknu próteini í fóðrinu, en stór hluti próteinsins fer þó niður í víðgirnið, þar sem það er rofið, eins og í vömb jórturdýra, og síðan nýtt til upp-byggingar örverupróteins eftir því sem orkan sem örverurnar geta nýtt úr fóðrinu leyfir. Hrossin geta síðan tekið upp amínósýrur úr örverupróteininu og því próteini sem eftir er órofið af fóðurpróteininu í víðgirninu, en það sem ekki er nýtt, tapast með saurnum.
Raunverulegur meltanleiki próteins, þ. e. meltanleiki leiðréttur fyrir próteini í saur sem á ekki uppruna sinn í fóðrinu, er hærri en séður meltanleiki og er þessi munur mismunandi eftir fóðurtegundum. Út frá þessu hefur verið áætlað að meltanlegt hráprótein ofmeti nýtingu amínósýra um 10-30%.
Vegna þessara annmarka á notkun hrápróteins eða meltanlegs próteins sem mælikvarða á próteinþarfir hrossa hafa Frakkar þróað nýtt kerfi fyrir próteinþarfir þar sem ofangreindir hlutir hafa verið teknir inn. Kerfið byggir á magni amínósýra sem tekið er upp úr mjógirni og víðgirni annaðhvort beint úr fóðrinu eða úr örverupróteininu. Hér er nánast um meltanlegt hreinprótein að ræða og það mætti því kalla þetta meltanlegt hreinprótein fyrir hross (MHPH) ) á íslensku. Í stöku tilvikum þarf að skilgreina sérstaklega þarfir fyrir einstaka lífsnauðsynlegar amínósýrur, s.s. lýsín, þar sem þær geta verið takmarkandi fyrir vöxt.
Til að reikna út MHPH í fóðri er meltanlegt hráprótein fóðursins metið, oftast út frá magni hrápróteins í fóðrinu, og síðan er það margfaldað með leiðréttingarstuðli (K) sem er 0,90 fyrir ferskan gróður, 0,85 fyrir þurrhey og heyköggla, 0,80 fyrir fóður með háu ligníni og 0,70 fyrir vothey.
FÓÐUR FYRIR HROSS
Fóður fyrir hross getur verið af margvíslegum toga. Það má skipta því í aðkeypt og heima-fengið fóður. Hér á landi er hey og vothey algengasta heimafengna fóðrið. Næringargildi þess er misjafnt og stundum mjög lágt, en auk þess getur það valdið öndunarvandræðum og öðrum sjúkdómum, sé ekki rétt staðið að gerð þess og geymslu. Mælt er með því að nota súgþurrkað hey í stað vallþurkaðs. Hægt er að mestu að komast hjá erfiðleikum í öndunar-færum með því að gefa hrossum votverkað fóður í stað þurrfóðurs og hefur notkun rúlluvot-heys í þessu sambandi aukist verulega á undanförnum árum. Hey sem verkað er með íblönd-unarefnum hefur einnig reynst vel fyrir hross erlendis og hefur t.d. hálmur verkaður með ammoníum- eða natríumlút verið notaður fyrir hross. Einnig er hægt að gefa hrossum votverkað korn, s.s. bygg, en þá er mikilvægt að í það sé blandað t.d. propíonsýru til að það mygli ekki. Hægt er að nota kögglað fóður, s.s. heyköggla og aðkeypt fóður s.s. grasköggla og fóðurbætir að hluta í staðin fyrir hey, þó ekki sé ráðlegt að fóðra eingöngu á kögglum. Úrgangur úr bjórgerð getur reynst vel með heyi, en gefa þarf auk þess amínósýruna lýsín, ef hann er notaður í einhverju magni fyrir hross í vexti. Fiskimjöl er úrvals próteingjafi fyrir hross og margir gefa saltsíld með vetrarbeit. Margs konar innflutt fóður henntar einnig vel og má þar einkum nefna, auk hefðbundins fóðurs, fóður sem fellur til sem aukaafurðir við í mat-vælaframleiðslu, s.s. við vinnslu á morgunverðarkorni, og fæst oft á tiltölulega hagstæðu verði.
BEIT
Beit er ein tegund fóðrunar. Á beit skiptir atferli hrossana meira máli en þegar fóðrað er inni, því það hefur mikil áhrif á hversu mikið hrossin bíta, ekki síður en magn og gæði þess gróðurs sem þau hafa aðgang að. Í mörgum tilvikum nota hrossin 50-70% af tíma sínum til beitar og 20-30% til að hvílast. Þann tíma sem eftir er nýta þau síðan til hreyfinga og til að fylgjast með umhverfinu, en þetta er mjög breytilegt eftir dögum, beitartíma o.fl. Yfirleitt liggja hross lítið þó þau hvílist og ekki nema land sé þurrt. Beitartíminn eykst eftir því sem líður á sumarið og fram á haust. Talið er að það sé fremur trénisinnihald heldur en magn þess gróðurs sem hrossin hafa aðgang að sem stjórni lengd máltíða innan hvers beitartíma, þannig að þegar tréni er hátt eru hvíldir styttri og beitin stjórnast af magafylli. Hrossin skipta beitilandinu oft upp í svæði sem þau nota fyrir mismunandi athafnir. Þannig kjósa þau helst þurra móa til að hvílast á, en valllendi og þurra mýri til beitar. Mest er beitin oft á mörkum valllendis og mýrlendis.
Plöntuval hrossa er frábrugðið því sem er hjá flestu öðru búfé. Þau bíta mjög fjölbreyttan gróður, en sækjast frekar eftir þurrlendis en votlendisgróðri og frekar eftir ábornu landi en óábornu. Þau vilja því frekar grös en annan gróður. Plöntuvalið er þó breytilegt eftir beitartíma og þegar líður á sumarið og fer að hausta sækja þau minna í votlendi en áður. Einnig hefur framboð beitarplantna mikil áhrif á valið, því það breytist og minnkar við aukna beit og lengri beitartíma. Þó hefur komið í ljós að fjöldi grastegunda í beitlandinu getur aukist við aukna beit. Traðk hefur einnig mikil áhrif á beitlandið og mikil beit dregur úr uppskeru og minnkar beitarþol landsins (4. mynd).
Hér á landi virðast hross sem beitt er á mýrlendi helst velja snarrót, túnfífil, mýrarelftingu, vallarsveifgras og hálíngresi, en síst mosajafna, lyfjagras, hrafnaklukku, vegarfa og mýrarfjólu eins og sést á 5. mynd. Hún sýnir einnig áhrif beitarþunga á plöntuvalið.
Hross þrífast vel á flestum tegundum beitilands. Norskar rannsóknir sýna að hross þrífast betur á láglendi þar sem ríkjandi gróður er sveifgrös, vinglar og vallarfoxgras, heldur en á hálendi þar sem sveifgrös, snarrót, bugðupuntur og fjallafoxgras eru ríkjandi. Hér á landi þrífast hross vel á mýrlendi þar sem sauðfé og nautgripir þrífast illa (6. mynd). Við þessar aðstæður hefur beitarþungi mest áhrif á þrif fullorðinna hrossa og minnst á merar og folöld þeirra.
Eftir því sem beitarþungi eykst er erfiðara að stjórna beitinni. Þetta sést vel í 7. mynd, þar sem hver aukning í beitarþunga veldur mjög lítilli aukningu í beitarálagi (fjölda hrossa á tonn gróðurs) við litla beit, en eftir því sem beitin eykst fer aukning í beitarþunga að hafa meiri og meiri áhrif á beitarálagið þar til um margföldunaráhrif verður að ræða og beitin verður stjórnlaus með tilheyrandi grasleysi, landskemmdum og lélegum þrifum. Þetta getur gerst mjög hratt. Með áburðargjöf er aftur á móti hægt að auka beitarþol lands verulega og minnka þessa hættu. Áburður er því kjörin til að stjórna holdafari hrossa á beit, með lágmarks hættu á að skaða landið. Á 8. mynd sést aukning í þunga á fæti á hektara hjá hrossum á óábornu og ábornu mýrlendi.
Við skipulagningu beitar á framræst mýrlendi má nota sem viðmiðun að óhætt sé að beita einum hesti, tveggja vetra eða eldri, á hvern hektara sumarlangt, en fleirri en þremur ef borið er á landið. Á svipað land er hæfilegt að beita hverri folaldsmeri á um 0,8 hektara. Mikilvægt er þó að taka mið af aðstæðum, s.s. ástandi landsins, og lengd beitartíma á hverjum stað.
Blönduð beit hrossa og sauðfjár hefur nokkuð verið rannsökuð hér á landi. Í ljós hefur komið að á mýrlendi þrífast lömb sem ganga undir mæðrum sínum betur ef þeim er beitt með hrossum heldur en ef fénu er beitt einu sér (9. mynd). Sama er að segja um hrossin, en ávinningurinn er minni hjá þeim (10. mynd), þó hann sé ekki ýkja mikill hjá lömbunun. Ávinningurinn af blönduðu beitinni virðist aukast hjá viðkomandi búfjártegund eftir því sem hlutfall hennar í beitinni minnkar. Við blandaða beit virðist atferli hrossanna ekki hafa milkil áhrif á féð og báðar tegundirnar bíta sama landið, en hafa aðskilin svæði til hvíldar. Það er rétt að hafa í huga að það getur verið hagkvæmt að hafa hross með sauðfé á beit eða skiptast á að beita sauðfé og hrossum, til að láta hrossin hreinsa upp það sem sauðféð bítur ekki og nýta þannig gróðurinn betur og hleypa nýgræðingi að. Þetta á bæði við með tilliti til landgæða og aukinna afurða, en krefst öflugrar beitarstjórnunar.
HEIMILDIR
Heimildirnar eru erindi eða veggspjöld (yfirlit) frá alþjóðlegum fræðafundi um hrossarækt við köld skilyrði, sem haldin var á Hótel Sögu 11.- 12. ágúst, 1993:
Austbö, Dag & Hege Gonsholt, 1993. Results from analysis of hay in Norway, with special reference to energy-, protein- and mineralcontent.
Gonsholt, Hege & Dag Austbö, 1993. Yearlings on mountain pasture. Body weight gain, and protein- and mineral content in pasture.
Ólafur Guðmundsson, 1993. Growth performance of Icelandic mares and their foals grazing lowland mire.
Ólafur Guðmundsson & Ólafur R. Dýrmundsson, 1993. Horse grazing under cold and wet conditions: a review.
Sigþrúður Jónsdóttir, 1993. Interaction of sheep and horses at pasture.
Borgþór Magnússon & Sigurður H. Magnússon, 1993. Grazing effects and plant preferences of horses on a drained mire in Iceland.
Jóhann Magnússon & Anna Guðrún Þórhallsdóttir, 1993. Horse grazing in north of Iceland - behaviour and habitat selection.
Martin-Rosset, W., M. Vermorel, M. Doreau, J. L. Tisserand & J. Andrieu, 1993. New feeding standards for energy and protein in horses.
Saamoinen, M.T., 1993. Winter feeding of horses with preserved feeds and some industrial byproducts - a review.
1. mynd. Samanburður á meltanleika hjá hross-um og jórturdýrum.
2. mynd. Undirstöðuatriði við mat á fóður-einingum fyrir hross (FEh eða FEH). Í myndinni táknar f stuðla í aðhvarfslíkingum og km nýt-ingarstuðla fyrir breytiorku. Þá er HO=Heildar-orka, MO=Meltanleg orka, BO=Breytiorka og NO=Nettó orka (Martin-Rosset, 1993).
3. mynd. Samanburður á orkunýtingu í fóðri af mismunandi uppruna út frá mismunandi orku-matskerfum sem hlutfall af orku í byggi.
4. mynd. Áhrif mikils beitarþunga (hross/ha) á þyngingu hrossa og beitarálag (hross/tonn þurr-efnis) eftir að dregið hefur verið úr beitarþung-anum.
5. mynd. Tíðni algengustu plöntu-tegunda í láglendismýri við mismun-andi mikla hrossabeit og tíðni beitar á einstaka tegundum (Borgþór Magnús-son og Sigurður H. Magnússon, 1993).
6. mynd. Áhrif beitarþunga á þrif nokkra teg-unda búfjár, sem beitt er á láglendismýri.
7. mynd. Samspil beitarþunga og beitarálags hjá hrossum á láglendismýri.
8. mynd. Áhrif áburðargjafar á framleiðslugetu mýrlendis við hrossabeit.
9. mynd. Samanburður á þrifum lamba sem ganga undir mæðrum sínum á sauðfjárbeit ein-göngu og á blandaðri beit með hrossum.
10. mynd. Samanburður á þrifum hrossa á sem beitt er einum sér og með sauðfé.
